Ένα ταξίδι στην ψυχή της Πόντιας γυναίκας – μήπως είσαι κι εσύ κομμάτι αυτής της αλυσίδας;
Πηγή φωτογραφίας : https://santasmotos.gr
Η Πόντια γυναίκα δεν είναι απλώς μια μορφή του παρελθόντος, είναι ένα ζωντανό αρχέτυπο, ένα σύμβολο δύναμης, μνήμης, προστασίας και ελευθερίας. Από τις ψηλές κορυφές του Πόντου έως τους προσφυγικούς συνοικισμούς της Ελλάδας, η παρουσία της παραμένει ενεργή μέσα μας. Σε αυτό το άρθρο, εξερευνούμε τις όψεις αυτής της γυναικείας φιγούρας μέσα από τρεις μορφές : την Παρχαρομάνα, η φύλακας του λιβαδιού (παρχάρι) εκεί όπου η ζωή ανανεώνεται, τη Λυκοκαλομάννα η Σοφή ηλικιωμένη γυναίκα με τη δύναμη και το θάρρος του λύκου και τη Σανταία , η ξεχωριστή μορφή της Σανταίας από το «Σούλι του Πόντου», μορφές που συμπληρώνουν τις όψεις της ίδιας γυναίκας που έζησε, γέννησε, ρίζωσε, ξεριζώθηκε και κράτησε όρθιο έναν ολόκληρο πολιτισμό.
Τι είναι το αρχέτυπο;
Η λέξη «αρχέτυπο» προέρχεται από τα αρχαία ελληνικά: ἀρχή = αρχή, τύπος = μορφή. Ένα αρχέτυπο είναι ένα συμβολικό μοντέλο ή ρόλος που επαναλαμβάνεται, είναι κάτι διαχρονικό, ριζωμένο στο συλλογικό υποσυνείδητο.
Το ζωντανό πολιτισμικό αρχέτυπο της Πόντιας γυναίκας, όχι μόνο ως άτομο, αλλά ως φορέας μνήμης, αξιών και παραδόσεων διαμορφώθηκε μέσα από αιώνες ιστορίας και δοκιμασιών που υπάρχει στη συλλογική μνήμη.
Πάνω από όλους τους ρόλους
Δεν είναι μόνο σύζυγος ή μητέρα. Είναι ελεύθερη, ρωμαλέα, ζωοδόχα, ανθεκτική, μια γυναίκα με πίστη, μνήμη και εσωτερική ελευθερία.
Το αρχέτυπό της ζει:
- Στις πράξεις και στα βλέμματα.
- Στους ποντιακούς χορούς και στη γλώσσα.
- Στη γιαγιά στο μπαλκόνι, στη γυναίκα που επιμένει να μιλάει ποντιακά με περηφάνεια.
Παρχαρομάνα: Η Αθόρυβη Κυρά του Βουνού
Κατά τα θερινά παρχάρια, η Παρχαρομάνα ήταν η επιστάτισσα της ζωής.
- Φρόντιζε ζώα, παιδιά, τροφή και υγεία.
- Οργάνωνε θρησκευτικές τελετές.
- Τραγουδούσε και χόρευε, ενισχύοντας το ηθικό της κοινότητας.
Ζούσε στα ορεινά οροπέδια του Πόντου, από 1.500 έως 3.000 μέτρα υψόμετρο. Εκεί η καθημερινή ζωή γινόταν ιεροτελεστία. Η Παρχαρομάνα δεν ήταν μόνο πρακτική. Ήταν και μυθική: μάνα-νεράιδα, φύλακας της φύσης και της λαϊκής μνήμης.
Λυκοκαλομάννα: Το Άγριο και το Μητρικό
Η λέξη Λυκοκαλομάννα συνδυάζει δύο αντίθετες εικόνες:
- Λύκος (άγρια δύναμη)
- Καλή μάνα (στοργή και προστασία)
Είναι η Προγιαγιά, η σοφή, η τρομερή και τρυφερή μαζί. Είναι εκείνη που:
- Προστατεύει με ένστικτο και δύναμη.
- Πονάει αλλά και απειλεί, για να διαφυλάξει το ιερό.
- Δεν διστάζει να γίνει λύκος για να προστατέψει τα παιδιά της.
Η Λυκοκαλομάννα δεν είναι «γλυκιά» με την κλασική έννοια. Είναι ακατέργαστη, αρχέγονη, απρόβλεπτη — κι όμως, αληθινή μάνα.
Σανταία: Το Σύμβολο της Αντίστασης και της Ελευθερίας
Η Σανταία γεννημένη σε απόκρημνη και δύσβατη περιοχή σε ένα «αλπικό» τοπίο, καθώς και οι
δύσκολες κλιματολογικές συνθήκες της Σάντα, είχαν ιδιαιτέρως σημαντική επίδραση στην κοινωνική
και οικονομική ζωή του τόπου. Έζησε σε μια περιοχή με πανέμορφη, παραδεισένια φύση, σε μια
περιοχή τριγυρισμένη από βαθυπράσινα ελατόδασα, με βαθιά φαράγγια, όμορφες ρεματιές και άφθονα κρύα νερά. Όλος αυτός ο μαγευτικός φυσικός περίγυρος, της έδωσε μια διάθεση ρομαντισμού και της χάρισε λεβεντιά, περηφάνια και προπαντός καλή υγεία.
Το έδαφος της Σάντα άγονο, το κλίμα της ψυχρό, αδύνατη επομένως η καλλιέργεια της γης. Τα
ελάχιστα δημητριακά και η κάποια κτηνοτροφία δεν ήταν αρκετά. Δεν έμενε παρά μόνο ο δρόμος
της σκληρής ξενιτιάς. Στο χωριό μένανε μόνο οι γέροι, τα παιδιά και οι γυναίκες. Όλο το βάρος,
όπως ήταν φυσικό, έπεφτε στις γυναικείες πλάτες.
Η κοιλία ‘ς σο στόμαν, το σαλάκ ‘ς σην ράχιαν και τ’ ορτάρ ‘ς σα χέρα ‘τ’ς»
(Η κοιλιά στο στόμα, φορτωμένη ξύλα και πλέκει και τη κάλτσα της).
Οι Σανταίες γυναίκες είχαν καταπληκτική για την εποχή μόρφωση , στην κοινωνία της Σάντα δεν
είχαν υποδεέστερη θέση σε σχέση με τους άντρες. Είναι αυτές που δεν δίστασαν να θυσιάσουν
ακόμα και τα βρέφη τους για το ιδεώδες της ελευθερίας (είναι η ιστορία νηπίων που
θυσιάστηκαν από τις ίδιες τους τις μάνες ώστε μην μαρτυρήσουν άθελά τους το σημείο όπου
κρύβονταν περίπου 300 Σανταίοι) , όπως αναφέρει στο βιβλίο του «Πεύκων ρίζες: Από την αιώνια
πατρίδα μου Σάντα στα Πεύκα της Αλεξανδρούπολης» του Πολυχρόνη Νικολαίδη.
Δεν ήταν συνηθισμένες γυναίκες, είχαν αρετές και ιδιαιτερότητες που δεν τις βρίσκουμε στον
υπόλοιπο Πόντο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι παλαιότεροι ιστοριογράφοι του Πόντου, όταν
αναφέρονται στην Σάντα κάνουν ιδιαίτερη αναφορά στις γυναίκες της Σαντα, τονίζοντας την αρετή,
την ανδρεία και την εργατικότητά τους.
Είναι η δύναμη που δεν φωνάζει
Η Πόντια γυναίκα είναι μια μορφή που συμβολίζει τη διαχρονική δύναμη του θηλυκού, όπως αυτή αποτυπώθηκε μέσα στον χρόνο. Δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν, Ζει μέσα μας, στην αντοχή, στη σοφία, στη μνήμη και στο πάθος των γυναικών του σήμερα.
Είναι η δύναμη που δεν φωνάζει, αλλά μένει και υπάρχει.